Rejestr czynników rakotwórczych i reprotoksycznych — obowiązki pracodawcy

8 min czytania
Rejestr czynników rakotwórczych i reprotoksycznych — obowiązki pracodawcy

Rejestr czynników rakotwórczych musi prowadzić pracodawca, którego pracownicy mają kontakt z czynnikami rakotwórczymi, mutagennymi lub reprotoksycznymi objętymi przepisami. Od 28 lipca 2024 r. obowiązek obejmuje rejestr prac, rejestr pracowników, przekazywanie informacji dwóm organom oraz przechowywanie dokumentacji przez 40 albo 5 lat — zależnie od rodzaju narażenia.

Kogo obejmuje obowiązek prowadzenia rejestru

Obowiązek dotyczy pracodawcy zatrudniającego pracownika przy pracach wymagających kontaktu z substancjami chemicznymi, mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym, mutagennym albo reprotoksycznym. Podstawą jest rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r., obowiązujące w tym zakresie od 28 lipca 2024 r.

Zakres obejmuje substancje i mieszaniny spełniające kryteria klasyfikacji jako rakotwórcze, mutagenne lub działające szkodliwie na rozrodczość w kategorii 1A albo 1B według rozporządzenia CLP nr 1272/2008. W rejestrze uwzględnia się również określone czynniki i procesy technologiczne, które uwalniają substancje rakotwórcze lub mutagenne.

Oznacza to, że czynniki mutagenne w pracy oraz substancje reprotoksyczne BHP należy oceniać nie tylko przez pryzmat nazwy używanej w zakładzie. Decydują klasyfikacja CLP, aktualna karta charakterystyki oraz przepisy dotyczące wykazu czynników i procesów technologicznych. Zwykłe sprawdzenie etykiety produktu nie zastępuje analizy warunków pracy.

Jeżeli w zakładzie występują inne zagrożenia chemiczne, właściwym punktem odniesienia może być także rejestr czynników szkodliwych. Nie zastępuje on jednak rejestrów wymaganych dla czynników rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych.

Samodzielne oznaczenie substancji jako rakotwórczej, mutagennej lub reprotoksycznej nie zastępuje oceny prawnej i BHP: klasyfikację należy sprawdzić w aktualnej karcie charakterystyki, rozporządzeniu CLP oraz właściwych przepisach krajowych; pomiary i środki ochrony powinny wykonywać osoby posiadające odpowiednie kompetencje.

Częstotliwość i sposób pomiarów reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy.

Jakie rejestry trzeba prowadzić

Pracodawca prowadzi 2 odrębne dokumenty: rejestr prac wykonywanych w kontakcie z czynnikami oraz rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach. Są to dwa odrębne rejestry dotyczące prac i pracowników.

Rejestr pracowników zakłada się od momentu wpisania pracownika do prac objętych narażeniem. Jego minimalna zawartość obejmuje 3 podstawowe grupy danych:

  • datę wpisu do rejestru;
  • imię i nazwisko oraz stanowisko pracy;
  • numer PESEL, a w przypadku jego braku — numer dokumentu potwierdzającego tożsamość.

Rejestr pracowników aktualizuje się wraz ze zmianami dotyczącymi zatrudnienia przy danej pracy. Nie należy traktować go jako jednorazowej listy sporządzonej na dzień rozpoczęcia procedury. Wpis powinien odpowiadać rzeczywistemu zakresowi osób wykonujących prace objęte przepisami.

Rejestr prac zawiera natomiast informacje o rodzaju czynnika lub procesu, stanowisku pracy, drodze i poziomie narażenia, czasie jego trwania oraz stosowanych środkach ograniczających narażenie. Dane powinny być prowadzone tak, aby można było odtworzyć, jakie czynności wykonywano, przy jakim czynniku i w jakich warunkach.

Oba rejestry mogą być prowadzone papierowo albo elektronicznie. W każdym wariancie pracodawca powinien zapewnić integralność dokumentacji, możliwość jej aktualizacji oraz udostępnienia uprawnionym osobom i organom.

Butelki z odczynnikami chemicznymi na regale
Butelki z odczynnikami chemicznymi na regale. Fot. CGP Grey, Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Co wpisać do rejestru prac

Procedurę warto rozpocząć od ustalenia wszystkich prac, w których występuje kontakt z czynnikiem objętym rozporządzeniem z 26 lipca 2024 r. Następnie dla każdej pracy należy określić rodzaj substancji, mieszaniny, czynnika albo procesu technologicznego oraz wskazać stanowisko, którego dotyczy wpis.

Opis powinien obejmować drogę narażenia i jego poziom, a także czas trwania narażenia. Rejestr powinien pokazywać nie tylko nazwę produktu, lecz również sposób wykonywania pracy: czynność, etap procesu i okoliczności, w których pracownik pozostaje w kontakcie z czynnikiem.

Wpisuje się także środki ograniczające narażenie. Chodzi o rozwiązania stosowane przy danej pracy, które pozwalają opisać warunki jej wykonywania. Informacje w rejestrze powinny być spójne z kartą charakterystyki, oceną ryzyka oraz dokumentacją pomiarową, jeżeli została sporządzona.

Po utworzeniu rejestru prac należy przypisać do niego pracowników wykonujących dane czynności. Jeżeli pracownik zmienia stanowisko, zakres pracy albo przestaje wykonywać pracę objętą narażeniem, wpis trzeba zaktualizować. Tak prowadzony rejestr pracowników narażonych na czynniki rakotwórcze zachowuje wartość także po zakończeniu narażenia, ponieważ od tej daty zależy okres przechowywania dokumentacji.

Dokumentacja nie powinna mieszać czynników o różnych kwalifikacjach prawnych. Szczególne znaczenie ma rozróżnienie substancji reprotoksycznych, które nie są jednocześnie rakotwórcze lub mutagenne, ponieważ dla tej grupy obowiązuje inny okres retencji niż dla pozostałych czynników.

Gdzie i kiedy wysłać informację

Pracodawca przekazuje informację o czynnikach właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu oraz właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy. Pierwsze przekazanie następuje niezwłocznie po rozpoczęciu działalności objętej zakresem przepisów.

Następnie informację za rok poprzedni przekazuje się do 15 stycznia każdego roku. Jeżeli organ zażąda informacji, należy ją przekazać w terminie wynikającym z wezwania. Obowiązek informacyjny dotyczy czynników i warunków narażenia; nie oznacza wysyłania tym organom imiennego rejestru każdego pracownika.

Obowiązek Termin Odbiorca informacji Podstawa prawna
Prowadzenie rejestru prac Na bieżąco; przez cały okres występowania prac objętych zakresem przepisu Dokumentacja pracodawcy; dane mogą być udostępniane m.in. lekarzom medycyny pracy, organom Państwowej Inspekcji Sanitarnej i organom nadzoru BHP § 6 ust. 1, § 9–10 rozporządzenia MZ z 26 lipca 2024 r.
Prowadzenie rejestru pracowników Od wpisania pracownika do prac objętych narażeniem; aktualizacja wraz ze zmianami Dokumentacja pracodawcy; dane mogą być udostępniane m.in. lekarzom medycyny pracy i organom Państwowej Inspekcji Sanitarnej § 7 ust. 1–2, § 9–10 rozporządzenia MZ z 26 lipca 2024 r.
Pierwsze przekazanie informacji Niezwłocznie po rozpoczęciu działalności Właściwy państwowy wojewódzki inspektor sanitarny oraz właściwy okręgowy inspektor pracy § 6 ust. 2 rozporządzenia MZ z 26 lipca 2024 r.
Informacja za rok poprzedni Do 15 stycznia każdego roku Właściwy państwowy wojewódzki inspektor sanitarny oraz właściwy okręgowy inspektor pracy § 6 ust. 2 rozporządzenia MZ z 26 lipca 2024 r.
Informacja na żądanie organu W terminie wynikającym z wezwania organu Właściwy państwowy wojewódzki inspektor sanitarny lub właściwy okręgowy inspektor pracy § 6 ust. 2 rozporządzenia MZ z 26 lipca 2024 r.
Przechowywanie rejestru dotyczącego czynników rakotwórczych lub mutagennych 40 lat po ustaniu narażenia Pracodawca; po likwidacji zakładu właściwy państwowy wojewódzki inspektor sanitarny § 8 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 rozporządzenia MZ z 26 lipca 2024 r.
Przechowywanie rejestru dotyczącego substancji reprotoksycznych niewchodzących jednocześnie do grupy rakotwórczych lub mutagennych 5 lat po ustaniu narażenia Pracodawca; po likwidacji zakładu właściwy państwowy wojewódzki inspektor sanitarny § 8 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 rozporządzenia MZ z 26 lipca 2024 r.

Terminy liczy się od rozpoczęcia działalności, końca roku poprzedniego albo ustania narażenia — zależnie od obowiązku. Rejestry można prowadzić papierowo lub elektronicznie. W przypadku jednostek podległych albo nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej obowiązują szczególne zasady przekazywania informacji do właściwego wojskowego ośrodka medycyny prewencyjnej.

Na podstawie danych przekazanych przez państwowych wojewódzkich inspektorów sanitarnych Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. J. Nofera w Łodzi prowadzi Centralny rejestr danych o narażeniu.

Jak długo przechowywać dokumentację

Rejestr pracowników wraz z rejestrem prac dotyczącym czynników rakotwórczych lub mutagennych przechowuje się przez 40 lat po ustaniu narażenia. Ten termin dotyczy dokumentacji związanej z czynnikami zakwalifikowanymi do jednej z tych dwóch grup.

Dla substancji reprotoksycznych, które nie są jednocześnie rakotwórcze lub mutagenne, okres przechowywania wynosi 5 lat po ustaniu narażenia. Dlatego przy zamykaniu wpisu trzeba ustalić, do której kategorii należy dany czynnik, zamiast stosować jeden termin do całej dokumentacji.

W praktyce pomocne jest rozdzielenie dokumentów według rodzaju narażenia i zapisanie daty jego ustania. Ułatwia to prawidłowe obliczenie terminu oraz ogranicza ryzyko przedwczesnego usunięcia dokumentacji. Zagadnienie wpisuje się w szersze okresy przechowywania dokumentacji BHP, ale dla omawianych rejestrów decydują konkretne terminy 40 lat i 5 lat.

Procedura aktualizacji i likwidacji zakładu

Rejestr prac aktualizuje się na bieżąco, przez cały okres wykonywania prac objętych przepisami. Rejestr pracowników aktualizuje się od wpisania osoby do pracy objętej narażeniem oraz przy każdej zmianie wpływającej na zakres tego wpisu. Rejestry mogą być prowadzone w formie papierowej albo elektronicznej.

Przy zmianie procesu, środka chemicznego, stanowiska albo warunków narażenia należy sprawdzić, czy dotychczasowy wpis nadal opisuje rzeczywistą pracę. Trzeba również ponownie zweryfikować klasyfikację na podstawie aktualnej karty charakterystyki i przepisów CLP. Od 28 lipca 2024 r. kontrola musi obejmować także substancje reprotoksyczne.

W razie likwidacji zakładu pracy rejestr prac i rejestr pracowników przekazuje się właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu.

Najczęstsze pytania

Kto musi prowadzić rejestr czynników rakotwórczych?

Każdy pracodawca, u którego pracownicy pozostają w kontakcie z substancjami, mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi objętymi § 3 rozporządzenia z 26 lipca 2024 r. Obowiązek obejmuje zarówno rejestr prac, jak i rejestr pracowników.

Jak długo przechowuje się rejestr narażenia?

40 lat po ustaniu narażenia, jeżeli dokumentacja dotyczy czynników rakotwórczych lub mutagennych. Jeżeli chodzi o substancje reprotoksyczne, które nie są jednocześnie rakotwórcze lub mutagenne, okres wynosi 5 lat.

Gdzie zgłasza się pracowników narażonych na czynniki rakotwórcze?

Roczną informację składa się właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu oraz właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy. Przepisy wymagają informacji o czynnikach i warunkach narażenia, a nie wysyłania imiennego rejestru każdego pracownika.

Czy substancje reprotoksyczne wpisuje się do rejestru?

Tak, jeżeli spełniają kryteria objęcia zakresem rozporządzenia, w szczególności klasyfikacji jako działające szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A lub 1B według CLP. Dotyczy to także rejestru prac i rejestru pracowników.

Warto przeczytać także: Dokumentacja BHP: jak uporządkować szkolenia, ryzyko i badania w jednym systemie oraz Dokumentacja BHP – co musi prowadzić pracodawca?.

Źródła

  • Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2024 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym w środowisku pracy — Elektroniczny Dziennik Ustaw / ELI, 2024, Dz.U. 2024 poz. 1126, w szczególności § 2–3, § 6–10 i § 17.
  • Czynniki rakotwórcze występujące w miejscu pracy — Główny Inspektorat Sanitarny, 2026, informacja GIS dotycząca zakresu, rejestrów, retencji i przekazywania informacji.
  • Directive (EU) 2022/431 amending Directive 2004/37/EC — EUR-Lex, 2022, CELEX:32022L0431.

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Przydał się ten artykuł? Wystaw ocenę od 1 do 5

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja BHP Optima